تحلیل گفتمان میرزا ملکم خان پیرامون مفهوم آزادی در انقلاب مشروطیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی گرایش جامعه شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار علوم سیاسی گرایش سیاست گذاری عمومی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 استادیار علوم سیاسی گرایش اندیشه سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

4 استاد گروه علوم سیاسی و مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

10.22034/irr.2022.315076.2075

چکیده

انقلاب مشروطیت در ایران، بعنوان یک نقطه عطف در تاریخ سیاسی کشور علاوه بر تحولات گسترده سیاسی-اجتماعی مفاهیم نوینی همچون عدالت، قانون و آزادی و.. را وارد ادبیان سیاسی ایران نمود. دراین بین «آزادی»، که مفهوم و ابعاد آن همواره در علوم انسانی از چالش برانگیز ترین مباحث علمی بوده، در دوران مشروطیت نیز رهیافت‌های گوناگونی در مطالعه، معنا، برداشت و ابعاد آن پدید آمد و اندیشمندان و رهبران مذهبی و کنشگران سیاسی کشور، نگاه متفاوتی به این مفهومِ اساسیِ فلسفه سیاسی ابراز داشتند و هرکس بر حسب مبانی فکری خویش و با گرایشی که ملتزم به آن بوده، آزادی را تعریف کرده و برداشت خود از آزادی را بیان می‌داشت. با این وصف تحلیل گفتمانِ اندیشمندان مختلف پیرامون مفهوم آزادی می‌تواند ما را به درک و شناخت دقیقتر از مبانی فکری طیف مربوط به آن اندیشه آگاه تر سازد. بر این مبنا در این مقاله کوشش شده تا گفتمان یکی از شخصیت های برجسته دوران مشروطیت، از طیف روشنفکران غربگرا پیرامون مفهوم و ابعاد «آزادی» یعنی «میرزا ملکم خان» مورد تحلیل قرار گیرد. در تحقیق حاضر که به روش تحلیل گفتمان لاکلا و موف به انجام رسیده این نتایج به دست آمد که دال مرکزی تفکر میرزا ملکم خان در رابطه با گفتمان آزادی، قانون، امنیت ونظم خواهی است.در بررسی و تحلیل گفتمان میرزا ملکم خان پیرامون آزادی در انقلاب مشروطیت این گفتمان را با مفاهیمی همچون «ممانعت از استبداد»، «دستیابی به حکومت قانون»، «محدود شدن سلطنت»،«آزادی زبان و خیال» و «آزادی جماعت» می‌توان مفصل بندی نمود

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of Mirza Malek Khan's discourse on the concept of freedom in the constitutional revolution

نویسندگان [English]

  • Bahman Ahmadi 1
  • Seyed Esmail Hoseinigoli 2
  • Abdolhoosein Allahkaram 3
  • Mohamad Rahim Eivazi 4

1 PhD Student in Political Science, Sociology, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

2 Assistant Professor of Political Science, Public Policy Orientation, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

3 Assistant Professor of Political Science, Political Thought, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

4 Professor, Department of Political Science and Political Studies, Islamic Revolution, Faculty of Humanities, Shahed University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

The Constitutional Revolution in Iran, as a turning point in the political history of the country, in addition to extensive socio-political developments, introduced new concepts such as justice, law and freedom, etc. into Iranian political literature. Meanwhile, "freedom", the concept and dimensions of which have always been one of the most challenging scientific issues in the humanities, during the constitutional period, various approaches to its study, meaning, perception and dimensions emerged and thinkers, religious leaders and political activists. They expressed a different view of this basic concept of political philosophy, and each defined freedom according to his own intellectual foundations and with the tendency to which he was bound, and expressed his conception of freedom. However, the analysis of the discourse of different thinkers about the concept of freedom can make us more aware of a more accurate understanding of the intellectual foundations of the spectrum related to that thought. Accordingly, in this article, an attempt has been made to analyze the discourse of one of the prominent personalities of the constitutional era, from the spectrum of Western intellectuals, about the concept and dimensions of "freedom", namely "Mirza Malek Khan". In the present study, which was carried out by the analysis of Laclau and Moff discourse, the results were obtained that the central signifier of Mirza Malek Khan's thinking in relation to the discourse of freedom, law, security and order is Mirza Malek Khan's discourse on freedom in The Constitutional Revolution

کلیدواژه‌ها [English]

  • Method of Discourse Analysis
  • Constitutional Revolution
  • Freedom
اخوان کاظمی، بهرام. (1391). «نقد و ارزیابی تحلیل گفتمانی لاکلا و کاربرد آن در سیاست»، سیاست، شماره 24.
اصیل، حجت الله. (1376). زندگی و اندیشه میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران: نشرنی.
افسرده، عطالله؛ جلال پور، شیوا؛ عامری گلستانی، حامد. (1397). «واکاوی جایگاه حقوق طبیعی فرد در قانون اساسیِ مشروطه»، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره 13، شماره 3.
امانت، عباس. (1383). قبله عالم، ناصرالدین شاه و پادشاهی ایران، ترجمه حسن کامشاد، تهران: نشر کارنامه.
آبادیان، حسین. (1374). مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه، تهران: نشر نی.
آجودانی، ماشاالله. (1387). مشروطه ایرانی به رضا شاه ختم شد، هفته نامه شهروند امروز، سال سوم.
بلوری، محمد اسماعیل. (1376). «اندیشه آزادی از دیدگاه میرزا ملکم، شیخ اسماعیل غروی، شیخ فضل الله نوری»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
حشمتی، ماشالله. (1383). «مفهوم‌شناسی آزادی در عصر مشروطیت»، نشریه معرفت، شماره 86.
حقیقت، سیدصادق؛ حسین زاده، محمدعلی. (1387). «گفتمان» در: رهیافت و روش در علوم سیاسی، به اهتمام عباس منوچهری، تهران: سمت.
دیناروند، زهرا. (1389). «بررسی اندیشه‌های سیاسی و اقتصادی میرزا ملکم خان در روزنامه قانون»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان
رائین، اسماعیل. (1355). انجمن‌های سری در انقلاب مشروطیت، تهران: سازمان چاپ و انتشارات جاویدان.
روزنامه وقایع اتفاقیه. (1373). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
سلطانی، علی اصغر. (1387). قدرت، گفتمان و زبان، سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی، تهران: نشرنی.
سلیمانی دهکردی، کریم؛ رفعتی پناه مهرآبادی، مهدی. (1393). «مفهوم آزادی نزد روشنفکران ایرانی پیش از انقلاب مشروطه»، مطالعات تاریخ فرهنگی، شماره 22.
شاه علی، مریم. (1395). «مطالعه تطبیقی آراء ملکم خان و آخوندزاده در باب حکومت»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
طباطبایی، سید جواد. (1386). نظریه حکومت قانون، تهران: نشرستوده.
طلوعی، محمود. (1387). دانشنامه تاریخ، تهران: نشرعلم.
لطفی‎نژاد، روح الله. (1386). «مشروطیت و لیبرالیسم؛ قانون به مثابه آزادی»، ره آورد سیاسی، شماره 15.
مارش، دیوید؛ استوکر، جری. (1378). روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
محمودی، عبدالصمد. (1390). «سیر تحول مفهوم آزادی در مطبوعات ایران (مطالعه تطبیقی انقلاب مشروطه و اسلامی با تأکید بر دو روزنامه صوراسرافیل و کیهان)»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
محیط طباطبایی، محمد. (1363). مجموعه آثار میرزا ملکم خان، تهران: نشر علمی.
مک دانل، دایان. (1380). مقدمه‌ای بر نظریه‌های گفتمان، ترجمه حسینعلی نوذری، تهران: نشر فرهنگ گفتمان.
میرزایی، محمد؛ ربانی خوارسگانی، علی. (1393). «ایدئولوژی، سوژه، هژمونی و امر سیاسی در بستر نظریه گفتمان»، غرب شناسی بنیادی، سال 5، شماره 1.
نورائی، فرشته. (1352). میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران: کتاب‌های جیبی.