جنبش جنگل در پرتو کشمکش قدرت‌های بزرگ

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه تاریخ گیلان شناسی دانشگاه گیلان. ایران

2 کارشناس ارشد ایرانشناسی دانشگاه گیلان. ایران

چکیده

جنبش جنگل در دهه‌های نخست سده بیستم و هم زمان با شروع جنگ جهانی اول در گیلان به وقوع  پیوست. با توجه به شرایط بحرانی جهان، روسیه، انگلستان،آلمان و عثمانی سعی داشتند از جنبش جنگل برای­کامیابی‌های سیاسی خود سود جویند. شکل‌گیری انقلاب بلشویکی در روسیه و طرح انترناسیونالیسم جهانی و همچنین گرایش برخی از رهبران جنبش جنگل به بلشویزم، وحشت انگلیسی‌ها را برانگیخت ­­و این موضوع موجب دخالت آنها در مسائل مربوط به جنبش گشت. از سوی دیگر، سایر دولت‌های درگیر جنگ نظیرآلمان و عثمانی به طور غیرمستقیم از  جنبش حمایت می‌کردند. کشمکش دولت‌های بزرگ  بر سر جنبش جنگل، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی شمال ایران  و اهمیت منطقه قفقاز برای نیروهای درگیر در جنگ بود. یافته­های تحقیق بیانگر آن است­که هدف واقعی برخی کشورها از این کشمکش‌ها، در فشار قرار دادن دولت تازه‌تاسیس شوروی و برخی دیگر درگیرنمودن رقیب سیاسی خود در شمال ایران و دستیابی به منافع‌شان در ایران بود. برآیند این سیاست‌ها موجب ناکامی جنبش جنگل گشت. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش مبتنی بر آن است که دولت‌های بزرگ چه نگرش‌ها و اهدافی را در برابر جنبش جنگل دنبال می‌کردند؟ فرضیة مقاله معطوف به آن است که جنبش جنگل به دلیل هم زمانی وقوع آن با جنگ جهانی اول و واقع‌شدن در همسایگی قفقاز، مورد توجه ویژه دولت‌های بزرگ قرار گرفت و این مساله موجب شد تا آینده جنبش جنگل در کشمکش دولت‌های بزرگ تحت تاثیر اهداف سیاسی آن دولت‌ها قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

جنبش جنگل در پرتو کشمکش قدرت‌های بزرگ

نویسندگان [English]

  • abbas panahi 1
  • amir mehrnia 2
1 عضو هیات علمی گروه تاریخ گیلان شناسی دانشگاه گیلان. ایران
2 کارشناس ارشد ایرانشناسی دانشگاه گیلان.ایران
چکیده [English]

....جنبش جنگل در دهه‌های نخست سده بیستم و هم زمان با شروع جنگ جهانی اول در گیلان به وقوع  پیوست. با توجه به شرایط بحرانی جهان، روسیه، انگلستان،آلمان و عثمانی سعی داشتند از جنبش جنگل برای­کامیابی‌های سیاسی خود سود جویند. شکل‌گیری انقلاب بلشویکی در روسیه و طرح انترناسیونالیسم جهانی و همچنین گرایش برخی از رهبران جنبش جنگل به بلشویزم، وحشت انگلیسی‌ها را برانگیخت ­­و این موضوع موجب دخالت آنها در مسائل مربوط به جنبش گشت. از سوی دیگر، سایر دولت‌های درگیر جنگ نظیرآلمان و عثمانی به طور غیرمستقیم از  جنبش حمایت می‌کردند. کشمکش دولت‌های بزرگ  بر سر جنبش جنگل، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی شمال ایران  و اهمیت منطقه قفقاز برای نیروهای درگیر در جنگ بود. یافته­های تحقیق بیانگر آن است­که هدف واقعی برخی کشورها از این کشمکش‌ها، در فشار قرار دادن دولت تازه‌تاسیس شوروی و برخی دیگر درگیرنمودن رقیب سیاسی خود در شمال ایران و دستیابی به منافع‌شان در ایران بود. برآیند این سیاست‌ها موجب ناکامی جنبش جنگل گشت. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش مبتنی بر آن است که دولت‌های بزرگ چه نگرش‌ها و اهدافی را در برابر جنبش جنگل دنبال می‌کردند؟ فرضیة مقاله معطوف به آن است که جنبش جنگل به دلیل هم زمانی وقوع آن با جنگ جهانی اول و واقع‌شدن در همسایگی قفقاز، مورد توجه ویژه دولت‌های بزرگ قرار گرفت و این مساله موجب شد تا آینده جنبش جنگل در کشمکش دولت‌های بزرگ تحت تاثیر اهداف سیاسی آن دولت‌ها قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها [English]

  • جنبش جنگل
  • شوروی
  • انگلستان
  • عثمانی
  • آلمان

آبراهامیان، یرواند. (1389). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل­محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.

آوری، پیتر. (1387). تاریخ ایران دوره افشار، زند، قاجار. ترجمه مرتضی ثاقب­فر. تهران: انتشارات جامی.

افشار، ایرج. (1380). برگه­های جنگل، نامه­های رشت و اسناد نهضت جنگل. تهران: نشر و پژوهش فرزان.

بهار، محمدتقی. (1392). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران: انقراض قاجاریه. ج1. تهران: نشر امیرکبیر.

پرسیتس، مویسی. (1379). بلشویک­ها و نهضت جنگل. ترجمه حمید احمدی، تهران: نشر شیرازه.

تروتسکی، لئون. (1360). تاریخ انقلاب روسیه. ج 1. ترجمه سعید باستانی. تهران: نشر فانوس.

جنگلی، اسماعیل. (1357). قیام جنگل. با مقدمه و کوشش اسماعیل رائین. تهران: نشر جاویدان.

دنسترویل، چارلز. (1357). امپریالیزم انگلیس در ایران و قفقاز. ترجمه حسین انصاری. تهران: کتابخانه منوچهری.

دولاندلن، شارل. (1390). تاریخ جهانی. ترجمه احمد بهمنش. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

دولت­آبادی، یحیی. (1371). حیات یحیی. ج3 و 4. تهران: انتشارات عطار و فردوسی.

رادمنش، محمد. (1381). حیدرخان عمواوغلی. رشت: انتشارات حرف نو.

رحمانیان، داریوش. (1379). چالش جمهوری و سلطنت در ایران؛ زوال قاجار و روی کار آمدن رضاشاه. تهران: نشر مرکز.

رواسانی، شاپور. (1384). اولین جمهوری شورایی در ایران (نهضت جنگل). تهران: نشر چاپخش.

سپهر، مورخ­الدوله. (1362). ایران در جنگ بزرگ. تهران: نشر ادیب.

شاکری، خسرو. (1386). میلاد زخم جنبش جنگل و جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران. ترجمه شهریار خواجیان. تهران: نشر اختران.

شمیم، علی‌اصغر. (1387). ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: نشر زریاب.

صبوری­دیلمی، محمدحسن. (1358). نگاهی از درون به انقلاب مسلحانه جنگل. تهران: چاپ مظاهری.

عاقلی، باقر. (1369). روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب. تهران: نشر گفتار.

عظیمی، رقیه سادات. (1377). نهضت جنگل به روایت اسناد وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.

فخرایی، ابراهیم. (1357). سردار جنگل. تهران: نشر جاویدان.

کاتم، ریچارد. (1385). ناسیونالسم در ایران. ترجمه احمد تدیّن. تهران: انتشارات کویر.

کشاورز، فتح­الله. (1371). نهضت جنگل و هیئت اتحاد اسلام (اسناد محرمانه و گزارش­ها). تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.

گنیتس، ولادیمیر. (1385). بلشویک­ها در گیلان. ترجمه جعفر مهرداد. رشت: بازشناسی نهضت جنگل.

گیلک، محمدعلی.  (1371). تاریخ انقلاب جنگل. رشت: نشر گیلکان.

لنزوسکی، جورج. (1356). رقابت روسیه و غرب در ایران. ترجمه اسماعیل رائین. تهران: نشر جاویدان.

مابرلی، جیمز. (1369). عملیات در ایران (جنگ جهانی اول 1918 ـ 1914). ترجمه­ کاوه بیات. تهران: نشر رسا.

مدنی، میراحمد. (1377). جنبش جنگل و میرزا کوچک‌خان (خاطرات میراحمد مدنی، عضو شورای اتحاد اسلام و مدیر روزنامه پرورش). به کوشش سیدمحمدتقی میرابوالقاسمی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

مستوفی، عبدالله. (1371). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری قاجاریه. ج3. تهران: انتشارات زوار.

مکی، حسین. (1358). تاریخ بیست ساله ایران. ج1. تهران: نشر امیرکبیر.

................... . (1357). زندگانی سیاسی احمدشاه. تهران: نشر امیرکبیر.

منشورگرگانی، محمدعلی. (1368). رقابت شوروی و انگلیس در ایران. مقدمه و توضیحات محمد رفیعی‌مهرآبادی. تهران: مؤسسه مطبوعات عطائی.

میرابوالقاسمی، محمدتقی. (1378). دکتر حشمت و اندیشه اتحاد اسلام در جنبش جنگل. تهران: نشر ندا.

میرزاصالح، غلام­حسین. (1369). جنبش میرزا کوچک‌خان بنابر گزارش­های سفارت انگلیس در تهران. تهران: نشر تاریخ ایران.

نعمتی­لیمائی، امیر. (1389). مجموعه روزنامه­های جنگل (نشریه نهضت جنگل). مشهد: نشر امید مهر.

نوزاد، فریدون. (1385). نقش احسان­اله‌خان در نهضت جنگل. رشت: نشر کتیبه گیل.

هدایتی­خوشکلام، منوچهر. (1383). یادداشت­های احمد کسمائی از نهضت جنگل. رشت: نشر کتیبه گیل.

هوشنگ­مهدوی، عبدالرضا. (1388). روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم. تهران: نشر امیرکبیر.

یقیکیان، گریگور. (1363). شوروی و جنبش جنگل. به کوشش برزویه دهگان. تهران: نشر نوین.