انجمن ایرانی روابط بین الملل پژوهش های روابط بین الملل 2251-8444 15 2 2026 06 23 Policy Factors and State Responsibility for the Desiccation of Lake Urmia from the Perspective of Islamic Jurisprudential Rules عوامل سیاستی و مسئولیّت دولت در قبال خشک‌شدن دریاچۀ ارومیه از چشم انداز قواعد فقهی 357 392 246116 10.22034/irr.2025.246116 FA عزت اله گنج خانلو دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه قم، قم، ایران. عزیزاله فهیمی نویسنده مسئول، دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه قم، قم، ایران. احمد دیلمی دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه قم، قم، ایران. Journal Article The desiccation of Lake Urmia has become one of Iran’s most serious environmental crises, producing significant economic, social, health, and ecological consequences and affecting the rights of present and future generations. This study aims to identify and prioritize the factors contributing to the desiccation of Lake Urmia and to analyze them within the framework of state responsibility based on the Islamic legal maxims of La Darar (No-Harm Principle) and Ehteram (Principle of Respect). This applied qualitative study employed the Delphi technique. Eighteen experts in Islamic jurisprudence and law, water resources management, environmental studies, and geography were selected through purposive sampling. Data were collected in three Delphi rounds and analyzed using mean, standard deviation, and Kendall’s coefficient of concordance. The reliability of the instrument was confirmed by a Cronbach’s alpha of 0.87. The findings revealed that 17 out of 24 initial indicators were confirmed within four dimensions: jurisprudential–legal, policy–managerial, developmental, and natural–climatic. The most important factors included the state’s responsibility to prevent environmental harm, the expansion of irrigated agriculture, unsustainable water management, and unequal water allocation. The results indicate that the Lake Urmia crisis is influenced more by policy and managerial decisions than by natural factors. From the perspective of Islamic legal maxims, these findings provide a basis for establishing state responsibility in protecting public resources and preventing environmental damage. <span dir="RTL" lang="AR-SA">هدف پژوهش حاضر شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر خشک‌شدن دریاچه ارومیه و تحلیل آن‌ها در چارچوب مسئولیت دولت بر اساس قواعد فقهی لاضرر و احترام است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از حیث روش، کیفی با ماهیت اکتشافی است که با استفاده از تکنیک دلفی انجام شد. جامعه مشارکت‌کنندگان شامل 18 نفر از خبرگان حوزه‌های فقه و حقوق، مدیریت منابع آب، محیط‌زیست و جغرافیا بود که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. گردآوری داده‌ها در سه راند انجام گرفت؛ در راند نخست شاخص‌های اولیه از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و پرسشنامه باز استخراج شد، در راند دوم شاخص‌ها با استفاده از پرسشنامه بسته و مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت ارزیابی شدند و در راند سوم میزان اجماع خبرگان مورد سنجش قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از میانگین، انحراف معیار و ضریب هماهنگی کندال انجام شد و پایایی ابزار نیز با ضریب آلفای کرونباخ 0/87 تأیید گردید. یافته‌های پژوهش یافته‌ها نشان داد از میان 24 شاخص اولیه، 17 شاخص نهایی در چهار بعد فقهی</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">–</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">حقوقی، سیاستی</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">–</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">مدیریتی، توسعه‌ای و طبیعی</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">–</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">اقلیمی تأیید شدند. مهم‌ترین اولویت‌ها شامل مسئولیت دولت در پیشگیری از خسارت‌های زیست‌محیطی، ورود ضرر گسترده به جامعه محلی و لزوم رعایت قاعده لاضرر در سیاست‌گذاری‌های آبی بود. همچنین گسترش بی‌رویه کشاورزی آبی، مدیریت ناپایدار منابع آب و تخصیص نامتوازن منابع آب مهم‌ترین عوامل مدیریتی شناخته شدند. نتایج نشان داد بحران دریاچه ارومیه بیش از عوامل طبیعی، متأثر از سیاست‌ها و تصمیمات مدیریتی است و می‌تواند مبنایی برای تحقق مسئولیت دولت در حفاظت از منابع عمومی و جبران خسارت‌های وارده باشد</span>. https://www.iisajournals.ir/article_246116_8dfc6bf83800d081dd4bcec2468d6b9e.pdf