انجمن ایرانی روابط بین الملل پژوهش های روابط بین الملل 2251-8444 16 1 2026 05 22 Intellectual Colonization in Islam: A Critical Analysis of Rational Stagnation کلونی‌سازی اندیشه در اسلام: تحلیلی انتقادی بر رکود عقلانیت 89 106 251163 10.22034/irr.2026.594636.2895 FA علی عیسی پور زنگنه دانشجوی دکتری،گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران. 0009-0003-4860-7581 سهم الدین خزائی دانشیارتاریخ ایران باستان، گروه تاریخ، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران. 0000-0002-2215-0726 داریوش نظری دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران. 0009-0001-8111-1866 مجتبی گراوند دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران. 0000-0002-5447-8638 Journal Article 2026 07 30 This study, employing the biological metaphor of the “colony,” examines the structure of collective mentality in Islamic history and its role in the blockage of rationality and the stagnation of political thought. The concept of “intellectual colonization” here refers to a process through which religious and political institutions, by relying on the official interpretation of sacred texts and the systematic control of knowledge production and distribution, have shaped homogeneous and static mental patterns within Muslim societies. From the early Islamic period and the Umayyad and Abbasid caliphates to the Safavid and Ottoman states, this process functioned as an effective instrument for consolidating political legitimacy while, at the same time, constricting the sphere for dissent, philosophical inquiry, and rational sciences. Historical cases—such as the burning of Avicenna’s philosophical works, the prohibition of trading in philosophical books, and the suppression of thinkers like Suhrawardi—demonstrate that such policies were not occasional but structural, persisting over the centuries. Adopting a descriptive-analytical approach with critical review, the article shows that the obstruction of rationality was not merely the consequence of despotic political will but, owing to the institutionalization of uniform mental frameworks within the collective mentality of Muslims, endured even under changes of regime. The author concludes that overcoming this historical deadlock requires rethinking the mechanisms of mentality formation, breaking free from epistemological monopoly, and reviving the authentic rational-critical tradition that can restore the civilizational potential of the Islamic world. این پژوهش با بهره‌گیری از استعاره زیست‌شناختی «کلونی»، به واکاوی ساختار ذهنیت جمعی در تاریخ اسلام و نقش آن در انسداد عقلانیت و رکود اندیشه سیاسی می‌پردازد. مفهوم «کلونی‌سازی اندیشه» در اینجا به فرایندی اطلاق می‌شود که طی آن، نهادهای دینی و سیاسی با تکیه بر قرائت رسمی از متون مقدس و کنترل نظام‌مند تولید و توزیع دانش، الگوهای ذهنی همگون و ایستایی را در جامعه مسلمانان شکل داده‌اند. این فرایند، از صدر اسلام و خلافت‌های اموی و عباسی تا حکومت‌های صفوی و عثمانی، به‌عنوان ابزاری کارآمد در تحکیم مشروعیت سیاسی عمل کرده و همزمان عرصه را بر دگراندیشی، فلسفه‌ورزی و علوم عقلی تنگ ساخته است. بررسی نمونه‌های تاریخی همچون سوزاندن آثار فلسفی ابن‌سینا، ممنوعیت معامله کتاب‌های فلسفه، و سرکوب متفکرانی چون سهروردی، نشان می‌دهد که این سیاست‌ها نه مقطعی، بلکه ساختاری و در طول قرون استمرار داشته‌اند. مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و نقد انتقادی، نشان می‌دهد که انسداد عقلانیت، تنها پیامد اراده سیاسی مستبدانه نبوده، بلکه به دلیل نهادینه‌شدن الگوهای فکری یکنواخت در بستر ذهنیت جمعی مسلمانان، حتی در شرایط تغییر حاکمیت نیز پایایی یافته است. نویسنده نتیجه می‌گیرد که عبور از این بن‌بست تاریخی مستلزم بازاندیشی در مکانیسم‌های شکل‌دهنده ذهنیت، رهایی از انحصار معرفتی، و بازگشت به سنت عقلانی-انتقادی اصیل است که می‌تواند ظرفیت تمدنی جهان اسلام را احیا نماید. https://www.iisajournals.ir/article_251163_3e72c52bcb0d7ea1c5d85204597df2dd.pdf