تأملی راهبردی بر مفهوم جرم جاسوسی در حقوق عربستان، بحرین و ایران در پرتو بهار عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه حقوق جزا وجرم‌شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران

2 استادیار گروه حقوق جزاء وجرم‌شناسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران

3 دانشیار گروه حقوق جزا وجرم‌شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران.

10.22034/irr.2022.313891.2071

چکیده

پس از بهار عربی که سبب سرنگونی برخی از رژیم‌های اقتدارگرای دنیای عرب گردید، پادشاهی سعودی ومتحدین در قدرتش در دولت های عربی نگران دومینوی بی ثباتی سیاسی آغاز شده از تونس شدند. از طرفی پادشاهی سعودی نگران افزایش نفوذ ایران درپرتو بهار عربی در درون دنیای عرب شد در این میان نقش‌آفرینی ایران در بحرین، باعث نگرانی شدید پادشاهی سعودی وکشورهای وابسته نسبت به فعالیت‌های ایران وافزایش تنش‌ها با ایران گردید، مقامات بحرین وعربستان با دستگیری تعدادی از شیعیان با تابعیت‌های مختلف از کشورهای بحرین، ایران، افغانستان، لبنان و ... به اتهام جاسوسی وارتباط با ایران به محاکمه ناعادلانه آنان پرداخته وسپس حکم به مجازات اعدام آنان نمودند. سؤال در این مقاله این است که راهبرد مجازات جاسوسی در کشورهای عربستان وبحرین در مواجه با متهمین جاسوسی به‌خصوص (منابع، مخبرین) سرویس‌های اطلاعاتی کشورهای اشاره‌شده چیست؟ وراهبرد مطلوب ایران در قبال عربستان وبحرین چه خواهد بود؟ مقاله حاضر، با روش تحلیلی، کتابخانه‌ای با رویکرد تطبیقی، قوانین موجود را بررسی ومشخص نمود که مقنن در هر سه کشور، جرم جاسوسی را تعریف نکرده بلکه به مصادیق آن اشاره‌کرده است، در عربستان جرم انگاری صورت نگرفته وصدور احکام عمدتاً اعدام وبر اساس قانون شریعت اسلام صادر می‌شود وامکان دخالت وسلیقه قاضی در صدور حکم وجود دارد، اما در کشور بحرین تحت عنوان جرائم علیه امنیت، جرم انگاری لازم صورت گرفته وعمده مجازات صادره در بحرین نیز اعدام می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A strategic reflection on the concept of espionage in law Saudi Arabia, Bahrain and Iran in the light of the Arab Spring

نویسندگان [English]

  • seyed mohammad hashemi 1
  • ahmad falahi 2
  • jamal beigi 3

1 PhD Student, Department of Criminal Law and Criminology, Maragheh Branch, Islamic Azad University, Maragheh, Iran

2 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Sanandaj Branch, Islamic Azad University, Sanandaj, Iran

3 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Maragheh Branch, Islamic Azad University, Maragheh, Iran.

چکیده [English]

After the Arab Spring, which overthrew the lifelong regimes of the Persian Gulf countries, the alarm bells rang for the rulers of Saudi Arabia and its allies, on the one hand, regional crises and the rise of Iran's influence and power in the Middle East, especially in Syria. , Lebanon, and on the other hand, Iran's role in Yemen and Bahrain, caused great concern to the Saudi government and its affiliates about Iran's activities and increased tensions with Iran. Various countries from Bahrain, Iran, Afghanistan, Lebanon, etc. were unfairly tried on charges of espionage and links to Iran, and then sentenced to death. The question in this article is what is the strategy of punishing espionage in the countries of Saudi Arabia and Bahrain in the face of the accused of espionage, especially (sources, informants) of the intelligence services of the mentioned countries? And what will be Iran's national security strategy towards Saudi Arabia and Bahrain? The present article, using an analytical method, a library with a comparative approach, examined the existing laws and found that the legislator in all three countries did not define the crime of espionage but pointed to its examples, no crime was committed in Saudi Arabia It is issued according to Islamic Sharia law, and it is possible for a judge to interfere in the sentencing process, but in Bahrain, the crime of security has been criminalized, and the main punishment in Bahrain is the death penalty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bahrain
  • espionage crime
  • national security
  • Saudi Arabia
  • Strategic issues
قرآن کریم. (1391). سوره حجرات آیه 12، ترجمۀ آیت‎الله مشکینی، قم: اسوه.
اترک، حسین. (1390). «ماهیت و حکم اخلاقی تجسّس»، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، سال دوم، شماره چهارم، پاییز.
احمدزاده، جعفر. (1398). «بررسی تطبیقی جاسوسی سنتی با جاسوسی سایبری»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و مهندسی.
استنسلی، استیگ. (1393). جامعه‌شناسی سیاسی قدرت در عربستان، ترجمۀ نبی‌الله ابراهیمی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول.
افضلی، رسول و قالیباف، محمدباقر و پیشگاهی‌فرد، زهرا. (1392). «پیامدهای راهبردی تغییر رژیم و برقراری دموکراسی در بحرین»، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 59، سال شانزدهم.
بابایی، حسن. (1388). جاسوسی از دیدگاه حقوق بین‌الملل، بی‎چا، تهران: گنج دانش.
تارنما هیئة الخبرا المجلس الوزراء، نظام مکافحة جرائم المعلوماتیة السعودی، تاریخ مراجعه (01/08/1399)، قابل‌دسترسی در آدرس: https://laws.boe.gov.sa
تارنما هیئة الخبرا المجلس الوزراء، نظام الوثائق والمحفوظات، تاریخ مراجعه (02/08/1400)، قابل دسترسی در آدرس: https://laws.boe.gov.sa
تارنما "یونیدپ" (13/8/1400). القانون الجنائی البحرینی، قانون جزایی کشور بحرین، قابل دسترسی در آدرس: www.rop.gov.om/pdfs/roplaws/ROPRULE-1.pdf
تارنما مجموعة الأنظمة السعودیة (13/8/1400). نظام هیئة المرکز الوطنی للوثائق والمحفوظات السعودی، قابل دسترسی در آدرس:
تارنمای "مجموعة الأنظمة السعودیة"(13/08/1400). نظام عقوبات نشر الوثائق والمعلومات السریة وإفشائها، قابل‌دسترسی در آدرس:
تارنما "دیده بان حقوق بشر"، (12/08/1400). قابل‌دسترس در تارنمای https://www.refworld.org/
تارنما فارس نیوز، (13/8/1395). ملت بحرین خواهان سرنگونی رژیم نامشروع آل خلیفه است، قابل‌دسترسی در آدرس https://www.farsnews.ir/
تارنما مرکز ملی اسناد و مدارک و بایگانی عربستان. (1399). نظام هیئة المرکز الوطنی للوثائق والمحفوظات السعودی، قانون مرکز ملی اسناد و مدارک و بایگانی عربستان، تاریخ، مراجعه (1/8/1399)، قابل‌دسترس در آدرس:
تقوی، امیر. (1380). دایره المعارف اطلاعاتی، مفاهیم و اعلام، چاپ اول، تهران: دانشکده اطلاعات و امنیت.
جلالی، حسن. (1396). جاسوسی از دیدگاه فقه و حقوق، پنجمین همایش فقه و حقوق جزا.
الخراعی، حسین. (1395). اطلاعات و امنیت در فقه امامیه، ترجمه مرتضی جنتی، یاسر جنتی، چاپ اول، دانشگاه اطلاعات و امنیت ملی.
رحمدل، منصور. (1394). «جاسوسی و خیانت به کشور»، فصلنامه تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، شماره 28.
رضوان، حسین. (1393). بررسی جرم جاسوسی در حقوق جزای ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات میزان.
زبیدی، مرتضی. (1385). تاج العروس فی شرح القاموس، جلد 4، ناشر، دار الهدایه.
ساریخانی، عادل. (1384). جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، حقوق جزای اختصاصی (3)، دانشگاه قم.
ساریخانی، عادل. (1378). جاسوسی و خیانت به کشور، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
سیاح، رحیم. (1395). «مقاله مجازات جاسوس در اسلام (مذاهب خمسه)»، نخستین همایش ملی علوم اسلامی، حقوق و مدیریت.
صالحی، سید هادی. (1397). بررسی فقهی حقوقی تجسس و موارد استثنایی آن، سال یازدهم، بهار و تابستان، شماره 21.
علوی، سید علی‌اصغر. (1397). «جواز جاسوسی در برای نظام سیاسی در فقه شیعه»، مجله سیاست متعالیه، سال ششم، شماره 20.
علی پور، حسن. (1396). «نظام حقوقی و حقوق بشر در عربستان»، مطالعات راهبردی، سال بیستم، بهار، شماره 1.
قاسمی نراقی، علی‌اصغر. (1378). شورای همکاری خلیج‌فارس، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
قنبرلو، عبدالله. (1392). نقش کنش گران فراملی در جنبش‌های 2011 جهان عرب، بیداری اسلامی در جهان عرب، به اهتمام سعید فراد پور، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
کارلیس لی، رادنی. (1387). جاسوسان و جاسوسی، ترجمه داود ولیان، دانشکده امام باقر (ع).
کاظمی دینان، سید مرتضی. (1388). علل خیزش شیعیان عرب حاشیه خلیج‌فارس، قم: انتشارات شیعه شناسی قم.
کرمی، کامران. (1393). شورای همکاری خلیج‌فارس از همکاری‌های اقتصادی تا رقابت‌های سیاسی، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، IPSC- قابل‌دسترسی در آدرس: http://peace-ipsc.org/.
کلینی، یعقوب. (1375). اصول کافی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامی، چاپ ششم، 1375 ش، جلد 2.
گارو، رنه. (1374). مطالعات نظری و عملی در حقوق جزا، ترجمه سید ضیاءالدین نقابت، ج 1، تهران: نشر ابن‌سینا.
گلدوزیان، ایرج. (1386). حقوق جزا اختصاصی، تهران: انتشارات ماجد.
مصاحبه با خوشنویس، جلال، متهم به جرم جاسوسی در عربستان. (31/5/1399). بررسی جرم جاسوسی در عربستان سعودی
مجیدی، حسن و کاظمی دینان، سید مرتضی. (1395). راهبرد جمهوری اسلامی ایران در قبال تحولات بحرین از منظر نظریه سازه‌انگاری. سال چهاردهم، شماره 56.
مجیدی، سید محمود. (1393). حقوق کیفری اختصاصی جرائم علیه امنیت، تهران: نشر میزان.
مجیدی، سید محمود. (1395). خلأهای تقنینی ناظر بر بزه جاسوسی در حقوق کیفری ایران، کنگره بین‌المللی جامع حقوق ایران.
محمدی ری‌شهری، محمد و جمعی از پژوهشگران. (۱۳۸۶). حکمت نامه پیامبر اعظم (ص)، ج ۹. موسسه دار الحدیث.
مشکینی، میرزاعلی اکبر. (1386). مصطلحات الفقه، قم: نشر الهادی.
مصطفوی، حسن. (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، جلد2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1377). اخلاق در قرآن، جلد 3، چاپ اول، ناشر مدرسه امام علی.
منصور، جهانگیر. (1399). قانون مجازات اسلامی، انتشارات دید آور.
موسوی، سیدفیضل الله و میر محمدی، معصومه (1389). «بررسی جنایت تعقیب و آزار در پرتو وقایع اخیر بحرین»، حقوقی بین‌المللی، شماره 43.
میرمحمدصادقی، حسین. (1392). حقوق کیفر اختصاصی 3، جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی. تهران: نشر میزان.
ولیدی، محمد صالح. (1373). حقوق جزایی اختصاصی، چاپ دهم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
منابع عربی:
ابن القیم الجوزیه. (1983). شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن ابی بکر، احکام اهل الذمه، چاپ سوم، بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1408). لسان العرب، چاپ اول، جلد2، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1375). لسان العرب، جلد اول، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 2203 ق.
البخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل. (بی تا). صحیح البخاری، طبعه الشعب، ] بی‎جا. [
البکری، عثمان بن محمد. (1418). إعانة الطالبین علی حل ألفاظ فتح المعین. الطبعة الأولی، دار الفکر.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410). غررالحکم و درر الکلم، چاپ دوم، قم: دارکتب الاسلامی.
الجزلانی، محمد. (1435). صحیفة الحیاة، مصاحبه حقوقدان عربستانی، تاریخ مراجعه (1/5/1399)، قابل‌دسترسی در آدرس: http://www.alghamdi.me/blog/6-17
الذهبی، محمد. (1413) .سیر أعلام النبلاء، الطبعة التاسعة، مؤسسة الرسالة بیروت، تحقیق: شعیب الأرناؤوط و محمد نعیم العرق سوسی.
الذهبی، محمد. (بی‎تا). شرح مسلم، جلد 12،] بیجا[ ،  ]بی‌نا[.
السبیعی، محمد بن فهد علی. (2017). أحکام الجریمة العسکریة فی نظام العقوبات العسکری السعودی، جامعة الأزهر ، کلیة الشریعة والقانون بطنطا.
السرخسی، شمس الدین. (1417). شرح السیر الکبیر، الطبعة الأولی 1417 ه 1997 م دار الکتب العلمیة بیروت لبنان، تحقیق: محمدحسن إسماعیل الشافعی.
سیوتز، کارول. (1386). اتحاد شوروی و خلیج‌فارس در دهه 1980، ترجمه بیژن اسدی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.
الشهری، سوریة بنت محمد عبدالله. (1436). المسؤولیة الجنائیة عن التجسس الإلکترونی فی النظام السعودی، جامعة نایف العربیة للعلوم الأمنیة، کلیة العدالة الجنائیة، قسم الشریعة والقانون
الشافعی، محمد بن إدریس. (1422). الأم، دار الوفاء، المنصورة، تحقیق: الدکتور رفعت فوزی عبدالمطلب.
عدنان عثمان، محمد. (2015). دورالقانون الدولی فی مواجهة التجسس الدبلوماسی، جامعه الشرق الئوسط.
العسقلانی، ابن حجر. (1423). لسان المیزان: الطبعة الأولی، مکتب المطبوعات الإسلامیة، تحقیق: عبد الفتاح أبو غدة.
ابن صالح، عثمان بن علی. (1426). جریمة التجسس وعقوبتها فی الشریعة الإسلامیة والقانون الوضعی، جامعة نایف العربیة للعلوم الامنیة.
العینی، ابومحمد بن احمد. (بی‎تا). عمده القاری فی شرح صحیح البخاری، جلد 14، بیروت:  داراحیاء التراث العربی.
مسلم، حجاج قشیری. (بی‎تا). صحیح مسلم، الکتاب آلبر و صله، باب تحریم الظن و التجسس.
الغامدی، أحمد علیمحمد. (1440). أحکام الجاسوس المسلم، دراسة فقهیة مقارنة، مجله الجامعه الاسلامیه للعلوم الشرعیه شماره نشریه 187، تاریخ مراجعه (1/5/1399)، قابل دسترسی درآدرس:
فولر، گراهام و فرانکه، رندرحیم. (1384). شیعیان عرب، مسلمانان فراموش‌شده، ترجمه خدیجه تبریزی، قم: انتشارات شیعه شناسی.
قرطبی، ابی عبدالله محمد بن احمد الانصاری. (۱۳۶۲). الجامع لاحکام القرآن، ج 18، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی.
وزارت الأوقاف. (1404). الموسوعه الفقهیه الکویتیه، مجموعه من المؤلفین، جلد 10، صادر عن: وزارت الأوقاف والشؤن الإسلامیه – الکویت.
هانی رفیق، حامد عوض. (1430). الجریمة السیاسیة ضد الأفراد، الرساله، دراسه الفقهیه المقارنه، الجامعه الاسلامیه بغزه.
Christoph Wilcke (05/11/2021),Criminal Justice Strengthened, Available on site