سامانه‌های معرفتی وکمربند محافظتی سیاست خارجی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

2 کارشناسی ارشد روابط بین الملل دانشگاه فردوسی مشهد

10.22034/irr.2022.168423.1375

چکیده

افکار خاصیت استراتژیک دارند؛ یعنی اگر فکری بتواند شرایط زمانه خود را درک کند و توسط نخبگان با مفاهیم قابل عرضه به اجتماع وارد نبردهای قدرت شود، می‌تواند سامانه‌ای معرفتی شکل دهد که بر واقعیات اثر بگذارد. سیاست خارجی اغلب کشورهای دنیا دارای سامانه‌های معرفتی است؛ به این معنا که کنش‌های سیاست خارجی به منطق، سازه و بسته معرفتی‌ای برمی‌گردد که چندان آشکار نیست. هر سامانه معرفتی دارای مبانی، اندیشمندان، مکاتب، مفاهیم، کشورهای حامی، تبعات و در نهایت نتیجه‌ای است که تحلیل آنها به واکاوی و پوشش دادن نقاط ضعف و قوت سیاست خارجی کمک می‌کند. در این نوشتار با استفاده از چارچوب تئوریکی که از تلفیق نظریات پارادایم کوهن، کمربندهای معرفتی لاکاتوش، آپاراتوس آلتوسر و اپیستمه فوکو به دست آمده است سیاست خارجی ایران را بررسی می‌کنیم. پرسش این است که سیاست خارجی ایران دارای چه سامانه‌های معرفتی است و این سامانه‌ها قصد داشتند و دارند چه کمربندهای محافظتی اطراف ایران شکل دهند؟ در این نوشتار پنج سامانه معرفتی شیعی، اسلامی، انقلابی، ملی و مدرن و پست مدرن بررسی خواهند شد و با واکاوی هر یک از آنها مبانی، نهادها، تبعات و آسیب شناسی کاربردی سیاست خارجی ایران تحلیل می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Epistemic systems and protective belt of Iranian foreign policy

نویسندگان [English]

  • Ruhollah Eslami 1
  • Zahra Akbari 2

1 Assistant Professor, Department of Political Science, Ferdowsi University of Mashhad

2 Master of International Relations, Ferdowsi University of Mashhad

چکیده [English]

Thoughts are strategic; that is, if the mind can understand the conditions of its time and enter into power struggles by elites with socially available concepts, it can form an epistemic system that influences the facts. Foreign policy in most countries in the world has epistemic systems; that is, foreign policy actions refer to an epistemic logic, structure and package that is not so obvious. Each epistemic system has fundamentals, scholars, schools, concepts, sponsoring countries, implications, and, ultimately, analysis that helps analyze and highlight the strengths and weaknesses of foreign policy. In this paper, we examine Iran's foreign policy using a theoretical framework derived from a combination of the theories of Cohen's paradigm, the epistemic belts of Lakatos, Aparatus Althusser, and Foucault's epistemic. The question is, what kind of epistemic systems does Iran's foreign policy have and what systems did they intend to form around Iran? In this article, five Shiite, Islamic, revolutionary, national, modern and postmodern epistemological systems will be examined and each of them will analyze the foundations, institutions, consequences and applied pathology of Iranian foreign policy

کلیدواژه‌ها [English]

  • Knowledge System
  • Protective Belt
  • Iranian Foreign Policy
آدمی، علی (1389)، «راهبرد نگاه به شرق در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: دیدگاه‌ها، زمینه‌ها و فرصت‌ها»، فصلنامه مطالعات سیاسی، شماره 7، بهار، صص 126-97.
ازغندی، علی‌رضا (1378)، «تنش‌زدایی در سیاست خارجی، مورد: جمهوری اسلامی ایران 78-1367»، سیاست خارجی، سال سیزدهم، شماره 4، زمستان، صص 1047-1035.
ازغندی، علی‌رضا (1381)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر قومس.
ازغندی، علی‌رضا (1394)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: چارچوب‌ها و جهت‌گیری‌ها، تهران: نشر قومس.
اساسنامه مؤسسه فرهنگی اکو (1373).
اسدی، بیژن (1387). سیاست خارجی دولت اصلاحات؛ موفقیت‌ها و شکست‌ها، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، انتشارات باز.
اصولی، قاسم؛ رسولی، رؤیا (1392)، «روابط ایران و روسیه: فرصت‌ها، چالش‌ها و سازوکارهای بسط روابط»، فصلنامه سیاست خارجی، شماره 21، بهار، صص 98-71.
ایزدی، بیژن (1377)، درآمدی بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
خمینی، روح‌الله (1378)، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها)، جلد 2، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله (1378)، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها)، جلد 8، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله (1392)، ولایت فقیه: حکومت اسلامی امام خمینی، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال (1388)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (1393)، «گفتمان اعتدال‌گرایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، سیاست خارجی، شماره 1، بهار، صص 39-1.
رضائی، علی‌رضا؛ ترابی، قاسم (1392)، «سیاست خارجی دولت حسن روحانی، تعامل سازنده در چارچوب دولت توسعه‌گرا»، تحقیقات سیاسی بین‌المللی، شماره 15، تابستان، صص 161-131.
زلفعلی‌فام، حسین (1394)، «دیپلماسی اعتدال‌گرا و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات افکار عمومی، شماره 15، پاییز، 410-385.
ستوده، محمد (1385)، تحولات نظام بین‌الملل و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
سنایی، مهدی (1390)، روابط ایران و آسیای مرکزی: روندها و چشم‌اندازها، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
سند تحول راهبردی علم و فناوری کشور (1388).
سند راهبردی دانشگاه فردوسی مشهد (1390).
حیدری، غلامحسین (1398)، توصیف فلسفی علم، تهران: نشر نی
شفیعی، نوذر؛ صادقی، زهرا (1389)، «گزینه‌های ایران در روابط خارجی براساس سیاست نگاه به شرق»، فصلنامه راهبرد یاس، شماره 22، تابستان، صص 337-309.
صادقی، سید شمس‌الدین؛ لطفی، کامران (1394)، «سیاست نگاه به شرق و تحلیل امکان یا امتناع ائتلاف راهبردی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و چین (1392-1368)»، فصلنامه راهبرد اقتصادی، شماره 12، بهار، صص 127-89
صدقی، ابوالفضل (1386)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از آغاز تا سال 1368، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عمادی، سید رضی (1387)، «بازی ناتمام ایران در روسیه»، تاریخ استخراج: 1387/5/4،
غیور، رامین؛ جعفری، هانیه (1395)، «قدرت نرم و توافق هسته‌ای ایران با کشورهای 1+5»، سیاست بین‌الملل، شماره 2، بهار و تابستان، صص 118-86.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1358).
کرمی، جهانگیر؛ کوزه‌گر کالجی، ولی (1393)، «الگوهای ضد هژمونیک ایران، روسیه و چین در آسیای مرکزی»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره 20، شماره 85، بهار، صص 159-127.
لطفیان، سعیده (1387)، «ایران و خاورمیانه، انتخاب‌های دشوار و موضوعیت واقع‌گرایی»، فصلنامه سیاست، دوره 38، شماره 3، پاییز، صص 216-191.
متقی، ابراهیم؛ پوستین‌چی، زهره (1389)، الگو و روند در سیاست خارجی ایران، قم: دانشگاه علوم انسانی مفید.
فیرحی، داوود (1382)، نظام سیاسی و دولت در اسلام، قم: مؤسسه آموزشی عالی باقرالعلوم.
منصوری، جواد (1365)، نظری به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
موسوی‌فر، راضیه (1395)، «روابط ایران و آمریکا؛ مسأله اسرائیل»، فصلنامه سیاست، دوره 46، شماره 2، تابستان، صص 514-497.
نوازنی، بهرام (1388)، صدور انقلاب اسلامی: زمینه‌ها و پیامدهای بین‌المللی آن، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
بیانات رهبری در دیدار با جمعی از دانش‌آموزان و دانشجویان (30/9/1382).
دیدار رئیس جمهوری قزاقستان با رهبر انقلاب (23/7/1386).
 دیدار رؤسای جمهور و نمایندگان کشورهای شرکت‌کننده در جشن جهانی نوروز با رهبر انقلاب (7/1/1389).
وب سایت پارس تودی، «سپاه و امنیت منطقه‌ای در غرب آسیا»، تاریخ استخراج: 9/4/1397،
Azadi, Somayeh and Maghsoodi, Mojtaba and Mehrpouyan, Azadeh (2015); “Performance Analysis of Cultural Diplomacy of Iran in Central Asia”, International Journal of Humanities and Cultural Studies, Volume 2 (2).
Duncombe, Constance (2016); “Representation, Recognition and Foreign Policy in the Iran-US Relationship”, European Journal of International Relations, Vol, 22(3). pp. 622-645.
Haji-Yousefi, Amir Mohammad (2010); “Iran's Foreign Policy during Ahmadinejad: From Confrontation to Accommodation”, Conference of the Canadian Political Science Association, Available in:
Jenkins, Peter and Dalton, Richard (2014); “Iran’s Nuclear Future”, Middle East and North Africa Programme, Available in:
Moore, Eric D. (2012); “The Crisis of Cooperation: A Critical Analysis of Russian-Iranian Relations in the Post-Soviet Era”, Dissertations and Theses, Portland State University, Available in:
Rocca, Noemi Maria (2017); “Regional Stability for National Survival: Iran’s Foreign Policy Towards the Southern Caucasus and Central Asia in the Post-Soviet Era”, International Relations and Diplomacy, Vol. 5(9).
Kuhn, Thomas S (2012), The Structure of Scientific Revolutions: 50th Anniversary Edition, University of Chicago Press
Foucault, Michel (2002) The Archeology of Knowledge, Psychology Press
Agamben, Giorgio (2009), What is an Apparatus? And Other Essays, Stanford University Press
Althusser, Louis (2014). On the Reproduction of Capitalism: Ideology and Ideological State Apparatuses, trans. and ed. G.M. Goshgarian, Verso