عوامل مؤثر در ایجاد بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی منطقه خلیج‌فارس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد سلامی- واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

چکیده

در منطقه ژئوپلیتیک خلیج­فارس عوامل بسیاری توان برهم­زدن ثبات سیاسی و امنیتی منطقه را دارد. هر یک از عوامل دارای ابعاد متفاوتی­اند و در سطوح متفاوتی قرار دارند. با این­حال در منطقه خلیج­فارس، مهمترین عاملی که ساخت ذهنی منطقه را تشکیل داده ”رقابت“ است و به عنوان عامل فرادست؛ دیگر عوامل بی­ثبات را تحت‌الشعاع خود قرار می­دهد. سئوال اصلی پژوهش این است که ناپایداری و بی­ثباتی در منطقه خلیج­فارس ریشه در چه عواملی دارد و آیا عاملی وجود دارد که بتواند دیگر عوامل را تحت­الشعاع خود قرار دهد و به عنوان عامل اصلی در بی­ثباتی منطقه به حساب آید؟ فرضیه مقاله در پاسخ به سئوال پژوهش این است که عوامل متعددی در منطقه وجود دارد که باعث بی­ثباتی در منطقه شده­اند با اینحال مهم­ترین عاملی که ظرفیت ایجاد ثبات و یا بی­ثباتی در منطقه خلیج فارس را دارد، ”نظام ژئوپلیتیک“ منطقه است و هر یک از نظام­های سیاسـی منطـقه در تلاشند تا به یک جایـگاه برتر در این ساختار ژئوپلیتیک برسند. نظام­های متعدد امنیتی ناشی از ساختار ژئوپلیتیکی و نظم ژئوپلیتیک دوقطبی منطقه­ای بوده و زمینه اصلی بروز چالش­های سیاسی در منطقه می­باشد؛ درحالیکه تغییر ساخت ژئوپلیتیک منطقه منجر به تغییر نظام امنیتی منطقه شده و رویکرد سیاست خارجی دولت­های منطقه، ظرفیت خنثی­سازی و بلااثر کردن عوامل تنش­زای منطقه را خواهد داشت و بستر را برای ایجاد ثبات امنیتی و سیاسی در این منطقه فراهم می­نماید. مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه­ای نظیر کتب، مقالات، اینترنت و مصاحبه با اساتید و نخبگان دانشگاهی مورد نگارش درآمده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

....

نویسندگان [English]

  • abdoreza faragyrad 1
  • seyedmostafa hashemy 2
1 دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه آزاد سلامی- واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران
چکیده [English]

در منطقه ژئوپلیتیک خلیج­فارس عوامل بسیاری توان برهم­زدن ثبات سیاسی و امنیتی منطقه را دارد. هر یک از عوامل دارای ابعاد متفاوتی­اند و در سطوح متفاوتی قرار دارند. با این­حال در منطقه خلیج­فارس، مهمترین عاملی که ساخت ذهنی منطقه را تشکیل داده ”رقابت“ است و به عنوان عامل فرادست؛ دیگر عوامل بی­ثبات را تحت‌الشعاع خود قرار می­دهد. سئوال اصلی پژوهش این است که ناپایداری و بی­ثباتی در منطقه خلیج­فارس ریشه در چه عواملی دارد و آیا عاملی وجود دارد که بتواند دیگر عوامل را تحت­الشعاع خود قرار دهد و به عنوان عامل اصلی در بی­ثباتی منطقه به حساب آید؟ فرضیه مقاله در پاسخ به سئوال پژوهش این است که عوامل متعددی در منطقه وجود دارد که باعث بی­ثباتی در منطقه شده­اند با اینحال مهم­ترین عاملی که ظرفیت ایجاد ثبات و یا بی­ثباتی در منطقه خلیج فارس را دارد، ”نظام ژئوپلیتیک“ منطقه است و هر یک از نظام­های سیاسـی منطـقه در تلاشند تا به یک جایـگاه برتر در این ساختار ژئوپلیتیک برسند. نظام­های متعدد امنیتی ناشی از ساختار ژئوپلیتیکی و نظم ژئوپلیتیک دوقطبی منطقه­ای بوده و زمینه اصلی بروز چالش­های سیاسی در منطقه می­باشد؛ درحالیکه تغییر ساخت ژئوپلیتیک منطقه منجر به تغییر نظام امنیتی منطقه شده و رویکرد سیاست خارجی دولت­های منطقه، ظرفیت خنثی­سازی و بلااثر کردن عوامل تنش­زای منطقه را خواهد داشت و بستر را برای ایجاد ثبات امنیتی و سیاسی در این منطقه فراهم می­نماید. مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه­ای نظیر کتب، مقالات، اینترنت و مصاحبه با اساتید و نخبگان دانشگاهی مورد نگارش درآمده است.

ابوالحمد، عبد‌المجید(1377)، مبانی سیاست، تهران: طوس.

آرون، ریمون(1364)،‌ مراحل اساسی سـیر انـدیشه در جامعه‌شناسی، ترجمه باقر پرهام، تهران:انتشارات علمی و فرهنگی،‌ چاپ‌ چهارم.

اسدی، علی­اکبر(1389). «شورای همکاری خلیج­فارس: سیاست خارجی و روندهای داخلی»، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، آبان 1389، لینک دسترسی:

http://www.csr.ir/departments.aspx?abtid=05&depid=44&semid=462

إلهی، همایون(1369). خلیج‌فارس و مسائل آن؛ تهران: نشر قومس

امامی، محمدعلی (1382). عوامل تأثیرگذار خارجی در خلیج­فارس. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی

امامی، محمدعلی(1379).«سنت، نوگرایی و مشروعیت در کشورهای خلیج­فارس»، فصلنامه سیاست خارجی. (55) 14،صص 731-732.

جمشیدی، محمدحسین و محمدی گهرویی، رسول(1391). «جمهوری اسلامی ایران و عراق نوین: تبیینی بر کاربرد قدرت نرم در عراق نوین در راستای تحقق ارزش­های اسلامی». فصلنامه مطالعات جهان اسلام. (4) 1، صص 62-63.

جمیل­بهجت، جوده(1383). «اقتصاد سیاسی جدید نفت در میان دولت­های خلیج­فارس»، مجله اقتصاد انرژی. ترجمه مصعب عبداللهی و مرتضی بکی­حصکویی، (64) 8، ص 28.

حاتمی، محمدرضا(1384). «بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت»، فصلنامه دانش سیاسی.(1) 13، صص 26-28.

حافظ­نیا، محمدرضا و رومینا، ابراهیم(1384). «تحول روابط ایران و عربستان و تأثیر آن بر ژئوپلیتیک خلیج­فارس»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. (77) 12، صص 68-69.

حافظ‌نیا، محمدرضا و کاویانی‌راد، مراد (1388)، افق‌های جدید در جغرافیای‌سیاسی، تهران: انتشارات سمت.

حافظ‌نیا، محمدرضا(1385). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.

خادم، فاضله(1388). «بازتاب بازی عربستان و ایالات متحده بر امنیت ملی ایران»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه.(58) 14، صص 95-96.

خادم­المله، سعیده(1392). «نقد ومعرفی کتاب اقتصاد سیاسی خلیج­فارس»، فصلنامه سیاست خارجی. (105) 27، صص 588-591.

خلیلی، حسین(1387). «اولویت­های مطلوب نظام امنیتی حوزه خلیج­فارس»، مجله نگرش راهبردی. (99) 9، صص 241-242.

خوش­خطی، مهدی و امجدی، مهتاب(1386). «ساختار نظام بین­الملل و آینده سیاسی خلیج­فارس»،  فصلنامه راهبرد و توسعه. (11) 3، صص 241-244.

دهقانی فیروزآبادی، سید جلال(1388). «منابع ملی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران». فصلنامه سیاست. (11) 3، صص 223-228.

دهقانی­فیروزآبادی، سید جلال(1391). «واقع­گرایی نوکلاسیک و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه سیاست خارجی. (1) 26، ص 44.

دوستان، مهدی(1391). گفتمان اخوان­المسلمین و انقلاب مصر. مصاحبه در آبان 1392.

ساجدی، امیر(1392). «مشکلات توسعه­ای کشورهای منطقه خلیج­فارس با نظام­های موروثی». فصلنامه علوم سیاسی دانشگاه آزاد کرج. (2) 8، صص 169-172.

سجادپور، سیدمحمدکاظم(1382). سیاست خارجی ایران، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی

عزتی، عزت­الله(1392) جزوه منتشر نشده درس اقتصاد سیاسی بین­الملل؛ دکترای دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران

فرجی­راد، عبدالرضا و هاشمی، سیدمصطفی(1394).«نقش نظام‌های سیاسی نامتجانس حوزه­خلیج‌فارس در بی­ثبات‌سازی امنیت منطقه»، فصلنامه راهبرد و مجلس. (2) 89، صص235-266.

فیرحی، داود(1380). «نظام سیاسی و دولت در اسلام». فصلنامه علوم سیاسی. دانشگاه باقرالعلوم، (15) 4، صص146-148.

کورز، لوئیس و برفلد روزنبرگ(1378)،‌ مشروعیت‌ سیاسی و دگرگونی‌ فرهنگی،‌ نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناختی. ترجمه فرهنگ ارشاد،‌ تهران:نشر‌ نی.

کویینتن، آنتونی(1371)، فلسفه سیاسی، تـرجمه مـرتضی اسـعدی، تهران:الهدی.

نجفی­سیار، رحمان(1394). «بنیان­های ژئوپلیتیک کشورهای عربی خلیج­فارس». مصاحبه در مرداد 1394.

مشیرزاده، حمیرا(1386). «چرخش در سیاست خارجی ایالات متحده و حمله به عراق: زمینه های گفتمانی داخلی»، فصلنامه سیاست. (2) 1، ص76.

موسوی، حسین(1390). «تجلی مفهوم بیداری اسلامی در پیروزی انقلاب مصر»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه. (67) 17، صص 3-6.

 وبر، ماکس(1374)، اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس مـنوچهری و دیگران،‌ تـهران: انتشارات‌ مولی.

موسوی شفائی، سید مسعود(1386). «ماهیت اقتصاد سیاسی بین‌الملل، اقتصاد سیاسی بین المللی در عصر جهانی شدن(شماره 7)». مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام. به نشانی:

 

منابع انگلیسی

Puchala, D.J. (2005). “World hegemony and the united Nations”, International Studies Review. 7. P:502.

Kirshner, Jonathan (2010); “the tragedy of offensive realism: classical realism and the rise of china”, European journal of international relations, 2010, p 4.

Taliaferro, Jeffrey W. (2001). “Security Seeking under Anarchy”, International Security, Vol.25, No.3, winter 2001, pp: 158-159.

Binhuwaidin, Mohamed M. (2015), “Essential Threats to the Security of the GCC Countries in the Post Arab Spring Era”, Digest of Middle East Studies, Volume 24, Issue 1, spring 2015, PP: 1-25.