پژوهش های روابط بین الملل

پژوهش های روابط بین الملل

نقش و جایگاه اقتصاد در قدرت ملی ایران.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری روابط بین الملل ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس
3 دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس تهران
4 گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
قدرت ملی به مفهومی اشاره دارد که در آن دولت‌ها با استفاده از منابع مادی و معنوی بالقوه و بالفعل خود و با اتکا به شیوه حکمرانی و کیفیت رهبری در جامعه، جایگاه ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی کشور را تعیین می‌کنند. بعد از جنگ سرد توان اقتصادی به شکل بارزتری به یکی از مهم‌ترین ارکان تقویت قدرت ملی کشورها تبدیل ‌شده است. در پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی – تبیینی و با استفاده از منابع مکتوب و اینترنتی در پی پاسخگویی به این پرسش هستیم که «باتوجه‌به اولویت یافتن نسبی اقتصاد در رقابت‌های جهانی و منطقه‌ای و افزایش نقش آن در قدرت ملی کشورها، چرا نقش این مقوله مهم در قدرت ملی ایران کم‌رنگ بوده است؟» فرضیه‌ای که برای پاسخگوی به این سؤال مطرح می‌شود این است که «اگرچه اقتصاد در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران مورد تأکید و توجه بوده؛ ولی این مقوله مهم در فرایند سیاست‌های اجرایی نظام حکمرانی کشور در اولویت نبوده است». بررسی مبانی نظری و نقش اقتصاد در قدرت ملی ایران نشان می‌دهد که دلیل پایین‌بودن نقش اقتصاد در قدرت ملی کشور افزایش فشار تحریم‌ها و تهدیدها بود که باعث شد توان بازدارندگی نظامی در کشور اولویت پیدا کند، بعد از آن نگاه آرمانی به مقوله توسعه و عدم تطابق بسیاری از اهداف برنامه‌ها با واقعیت که باعث شکست آنها شد، نقش اقتصاد در قدرت ملی کشور را کاهش داده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role and Status of the Economy in Iran's National Power

نویسندگان English

Seyed Hamzeh Salehi 1
Seyed Masoud Mousavi Shafaee 2
Vali Golmohammadi 3
Amir Mohammad Haji-Yousefi 4
1 PhD Student, Department of International Relations, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University
3 Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
4 Department of Political Science and International Relations, Faculty of Economics and Political Science, Shahid Beheshti University
چکیده English

National power refers to a concept in which governments determine the national, regional, and international Status of a country by utilizing their potential and actual material and spiritual resources, relying on their governance methods and leadership quality within society. After the Cold War, economic strength has become one of the most important pillars for strengthening the national power of countries. In this research, using an analytical-explanatory method and relying on written and online sources, we aim to answer the question: "Considering the relative importance of the economy in global and regional competitions and its increasing role in the national power of countries, why has the role of this significant factor been weak in Iran's national power?" The hypothesis put forward to answer this question is that "although the economy has been emphasized and attended to in Iran's macro-level policymaking, it has not been a priority in the implementation of the country's governance system." The examination of theoretical foundations and the role of the economy in Iran's national power indicates that the primary reason for the diminished role of the economy lies in the increased pressure of sanctions and threats, which prioritized military deterrence capabilities in the country. Furthermore, an idealistic approach to development and the mismatch between many program objectives and reality resulted in their failure, diminishing the role of the economy in the country's national power.

کلیدواژه‌ها English

Economy
National Power
Iran
آقازاده کمالی، نصرالدین و همکاران (1394). تحلیل اثرپذیری تراز پرداخت‌ها از تحولات بازار ارز: مطالعه موردی ایران. دانش مالی تحلیل اوراق بهادار، سال هشتم، شماره بیست و پنجم، صص 100-89
التجائی، ابراهیم (1395). تحلیلی از اقدامات نهادی - اقتصادی دولت طی چهار دهه 1320 تا 1350 ه.ش. دولت‌پژوهی، سال دوم، شماره 5، صص 99-63.
بانک مرکزی ایران (1401). نرخ سود، قابل‌دسترس در: https://www.cbi.ir/PolicyRates/policyrates_fa.aspx
بشیریه، حسین (1381). آموزش دانش سیاسی، تهران: مؤسسه نگاه معاصر.
پسران، ایوالیلا (1400). مبارزه ایران برای استقلال اقتصادی - اصلاحات و ضد اصلاحات در دوران پس از انقلاب. مترجمان زهرا عبدالحمیدی و مهسا کریمی، تهران: نشر نهادگرا.
پیشگاهی‌فرد، زهرا و همکاران (1390). جایگاه قدرت نرم در قدرت ملی با تأکید بر جمهوری اسلامی ایران. راهبرد، شماره 61، صص 211-191.
جعفری‌نیا و همکاران (1398). تحلیل شاخص‌های قدرت نظامی واحدهای سیاسی - جغرافیایی در عرصه نظام بین‌الملل، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال یازدهم، شماره 3، صص 465-445.
حشمت زاده، محمدباقر و همکاران (1396). بررسی موانع تحقق حکمرانی خوب در فرهنگ سیاسی ایران. جستارهای سیاسی معاصر، سال هشتم، شماره اول، صص 24-1.
خراشادی‌زاده، محمدرضا و همکاران (1399). نقش عوامل ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیک در الگوی راهبردی معماری نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران. مطالعات دفاعی استراتژیک، سال 18، شماره 8، صص 105-126.
خوانساری، مسعود (1399). تحلیل گذشته برای دستیابی به آینده بهتر- الزامات پیش رو. آینده‌نگر، 104-96.
دهباشی، وحید و همکاران (1397). اثر بی‌ثباتی برخی شاخص‌های کلان اقتصادی بر تعداد شرکت‌های فعال در فضای کسب‌وکار ایران. پژوهشنامه اقتصادی، سال بیستم، شماره 77، صص 128-103.
دو ورژه، موریس (1376). جامعهشناسی سیاسی، مترجم ابوالفضل قاضی. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
سردارنیا، خلیل اله (1396). حکمرانی در ایران، آسیب‌شناسی و ارائه راهبردها. راهبرد توسعه، شماره 49، صص 225-205.
سریع‌القلم، محمود (1388). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: قابلیت و امکان تغییر. روابط خارجی، 1، صص 40-21.
سریع‌القلم، محمود (1389). فرهنگ سیاسی ایران. تهران، فرزان روز.
سند ابلاغیه سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، تاریخ ابلاغ اول خرداد 1384.
سند ابلاغیه سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، تاریخ ابلاغ 29 بهمن 1392.
سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی، مصوب 13 آبان 1382، تاریخ ابلاغ 11 آذر 1382.
سند سیاست‌های راهبردی و بسیار مهم نظام درباره بند ج اصل 44 قانون اساسی، تاریخ ابلاغ 10 تیر 1385.
سید نورانی، سید محمدرضا و همکاران (1400)، مروری بر اقتصاد ایران، تهران، نور علم.
سیمبر، رضا؛ ملکی، آزیتا (1398). بایسته‌های حکمرانی و ایماژهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین‌الملل. سیاست جهانی، دوره هشتم، شماره 30، صص 300-267.
صادقی، شهریار (1401). اختلاف درآمدی فقیر و غنی در یک دهه گذشته، 16 شهریور 1401، اکو ایران.
طاهایی، سید جواد؛ موسوی‌نیا، سید رضا (1392). همسایگی؛ نظریه‌ای برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال اول، شماره 4، صص 192-165.
عالم، عبدالرحمن (1391). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
عباسی، ابراهیم (1395). ساخت سیاسی و توسعه در دولت پهلوی بر اساس (یادداشت‌های روزانه امیر اسد اله علم). پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، سال هفتم، شماره 29 ریال صص 45-27.
عسگری، محمود (1383). «درآمدی بر اقتصاد سیاسی امنیت ملی»، مطالعات راهبردی، سال هفتم، شماره اول، شماره 23، صص 49-31.
غنی نژاد، موسی (1395). اقتصاد و دولت در ایران. تهران، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران.
فضلی نژاد، سیف‌الله؛ احمدیان، مرتضی (1389). اقتصاد رانتی در ایران و راههای برون‌رفت از آن. مجله اقتصادی- ماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره‌های 11 و 12، بهمن و اسفند 1389، صص 158-129.
فهیمی‌فرد، سید محمد (1399). بررسی آثار ناشی از تحریم‌های اقتصادی بر شاخص‌های زیست‌محیطی ایران (رهیافت مدل خود رگرسیون برداری ساختاری SVAR). مدل‌سازی اقتصادسنجی، سال پنجم، شماره سوم، (پیاپی 18)، صص 119-93.
قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394 ـ 1390)، تاریخ تصویب 15 دی‌ماه 1389.
قانون برنامه پنج‌ساله چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 11 شهریور 1383.
قانون برنامه پنج‌ساله سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 17 فروردین 1379.
قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 16 فروردین 1396.
سند قانون هدفمندی یارانه‌ها، مصوب 15 دی‌ماه 1388.
جونز، جی، گرگوری، تروتون (1387). اندازه‌گیری قدرت ملی و نقش اقتصاد، مترجم رضا قشلاقی، تهران، تدبیر اقتصاد.
کاظمی، مهین‌دخت (1389). تأثیر ریسک سیاسی برجذب سرمایه‌گذاری خارجی. پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، سال سوم، شماره 1، صص 92-72.
کالینز، جان (1388). استراتژی بزرگ (اصول و رویه‌ها). مترجم کوروش بایندر، تهران: وزارت امور خارجه.
کامران، حسن و همکاران (1389). جغرافیا و قدرت ملی ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شماره 16، صص 28-5.
کفاش، ملیکا؛ صادقی محمد (1398). بررسی تحلیلی تضمینات آزادی اقتصادی در نظام حقوق عمومی ایران (با تأکید بر برنامه‌های پنج‌ساله توسعه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی). پژوهش‌نامه بازرگانی، شماره 93، صص 279-249.
لایحه برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه، منتشرشده در 30 اردیبهشت 1402.
مجتهدزاده، پیروز (1385). حاکمیت ایران بر جزایر تنب و ابوموسی. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
مرکز آمار ایران (1402)، سیمای جمعیتی ایران، فروردین 1402، قابل‌دسترس در: https://www.amar.org.ir
مرکز آمار ایران، (1401)، نرخ تورم سالیانه در ایران، قابل‌دسترس در: https://www.amar.org.ir
مصطفوی، سید محمدحسن (1395). مروری بر برنامه‌های توسعه کشور با تأکید بر برنامه ششم و مقایسه آن‌ها با معیار برخی شاخص‌های مرتبط با اقتصاد اسلامی. اقتصاد و بانکداری اسلامی، سال 18، صص 103-83.
مصلی‌نژاد، عباس؛ محمدزاده، اصغر (1395). برنامه سوم توسعه (1383–1379)؛ زمینه‌ها، اهداف، کامیابی‌ها و ناکامی‌ها. راهبرد، سال 25، شماره 79، صص 176-157.
ممی پور، سیاب؛ گودرزی، فاطمه (1399). بررسی پایداری مالی دولت در ایران با استفاده از آزمون ریشه واحد مارکوف سویچینگ. تحقیقات اقتصادی، 55، (2)، تابستان 99، صص 462-437.
موثقی، سید احمد (1385). اقتصاد سیاسی ایران در دوره جمهوری اسلامی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 71، صص 353-311.
موسوی شفایی، سید مسعود؛ همت، ایمان (1396). «دیپلماسی اقتصادی، رهیافتی برای افزایش قدرت ملی ایران»، راهبرد، سال 26، شماره 84، صص 174-149.
نگین تاجی، زریر و همکاران (1390). شاخص‌های اقتصادی و امنیت ملی ایران. تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، شماره نهم، صص 202-193.
نیلی، مسعود (1393). اقتصاد ایران به کدام سو می‌رود؟ تهران، دنیای اقتصاد.
هانتر (طهماسب)، شیرین (1392). سیاست خارجی ایران در دوران بعد از فروپاشی شوروی. مترجم مهدی ذوالفقاری، تهران: میزان.
وبر، ماکس (1395). مفاهیم اساسی جامعهشناسی. مترجم احمد صدارتی، تهران: نشر مرکز.
وزین، نرگس و همکاران (1397). بررسی تأثیر توسعه گردشگری بر قدرت ملی ایران. پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، سال سوم، شماره 4، صص 139-115.
Ahmad, A. (2012). Concept of national powerStrategic Studies32(2/3), 83-101.
Art, R. J. (1999). Force and fungibility reconsidered. Yohan Publlications Inc.
Azadi, P. Mirramezani, M. & Mesgaran, M. B. (2020). Migration and brain drain from Iran. Stanford Iran2040, 1-30.
Brookes, P. (2019). The growing iranian unmanned combat aerial vehicle threat needs us action. Heritage Foundation Backgrounder3437.
Chun, C. K. (2005). Economics: A key element of national powerUS Army War College Guide to National Security Issues1, 199-210.
Condliffe, J. B. (1944). Economic power as an instrument of national policy. The American Economic Review, 34(1), 305-314.
eia: U.S. Energy Information Administration, (2021), Country Analysis Executive Summary: Iran. https://www.eia.gov
Fraserinstitute. (2022), Economic Freedom of the World: 2022 Annual Report, https://www.fraserinstitute.org/studies/economic-freedom-of-the-world-2022-annual-report, Published on September 8, 2022.
Ghaffari, M. & Shariati, S. (2019). Governance and Social Justice in the Islamic Republic of Iran. The International Journal of Humanities26(1), 14-28.
Ghodsi, M. Astrov, V. Grieveson, R. & Stehrer, R. (2018). The Iranian economy: Challenges and opportunities. Verein" Wiener Institut für Internationale Wirtschaftsvergleiche"(wiiw).
Goldstein, Joshua s, 1999: International Relations. New York: Longman.
IMF (2023). World Economic Outlook Database, https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April - wto.org. (2022), Iran, www.wto.org/english/thewto_e/acc_e/a1_iran_e.htm#status.
Jablonsky, D. (1997). National powerParameters27, 34-54.
Khalili, B. Sedigh, M. E. & Mirzaei, M. M. (2020). The State of Iran's Economy in the Global Value Chain (1979–2018). International Journal of Political Science, 10(4), 37-53.
Morgenthau, H. & Nations, P. A. (1948). The struggle for power and peaceNova York, Alfred Kopf.
Nye, J. S. (2011). The future of power. Public Affairs.
Nye, J. S. (2018). How Sharp Power Threatens Soft Power: The Right and Wrong Ways to Respond to Authoritarian Influence, Available at: https://www.foreignaffairs.com/articles/china/2018-01-24/how-sharp-power-threatens-soft-power.
Salehi Amiri (2009); Seyed Reza, local fitghing in Iran, Tehran: Strategic.
Salehi, H. E. & Pesaran, M. H. (2009). The Iranian economy in the twentieth century: A global perspective. Iranian Studies, 42(2), 177-211.
Smith, R. (2010). The role of economic power in influencing the development of global health governance. Global Health, 3(1), 12.
Smith, Eliza. (2022). Economic Power in International Relations, https://study.com/academy/lesson/economic-power-definition-and-ranking.html.
Strange, S. (1975). What is economic power, and who has it? International Journal30(2), 207-224.
UNCTAD. (2023). World Investment Report, At: https://unctad.org/topic/investment/world-investment-report
Veveris, Edijs (2021). Are we witnessing the return of the importance of military power in the present-day international system?
Walker, C. (2018). What Is" Sharp Power"? Journal of Democracy29(3), 9-23.
Walter, S. J. & Jones, R, S. (1991). The logic of international relations. Long Island: Harper Collins Publishers.
Whalley, J. (2009). Shifting economic powerOECD Perspectives on Global Development.
World Bank. (2023). Worldwide Governance Indicators, at: https://databank.worldbank.org/embed/iran/id/d73269b2?review=y.