پژوهش های روابط بین الملل

پژوهش های روابط بین الملل

کلونی‌سازی اندیشه در اسلام: تحلیلی انتقادی بر رکود عقلانیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی عیسی پور زنگنه 1
سهم الدین خزائی 2
داریوش نظری 3
مجتبی گراوند 3
1 دانشجوی دکتری،گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
2 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
3 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
10.22034/irr.2026.594636.2895
چکیده
این پژوهش با بهره‌گیری از استعاره زیست‌شناختی «کلونی»، به واکاوی ساختار ذهنیت جمعی در تاریخ اسلام و نقش آن در انسداد عقلانیت و رکود اندیشه سیاسی می‌پردازد. مفهوم «کلونی‌سازی اندیشه» در اینجا به فرایندی اطلاق می‌شود که طی آن، نهادهای دینی و سیاسی با تکیه بر قرائت رسمی از متون مقدس و کنترل نظام‌مند تولید و توزیع دانش، الگوهای ذهنی همگون و ایستایی را در جامعه مسلمانان شکل داده‌اند. این فرایند، از صدر اسلام و خلافت‌های اموی و عباسی تا حکومت‌های صفوی و عثمانی، به‌عنوان ابزاری کارآمد در تحکیم مشروعیت سیاسی عمل کرده و همزمان عرصه را بر دگراندیشی، فلسفه‌ورزی و علوم عقلی تنگ ساخته است. بررسی نمونه‌های تاریخی همچون سوزاندن آثار فلسفی ابن‌سینا، ممنوعیت معامله کتاب‌های فلسفه، و سرکوب متفکرانی چون سهروردی، نشان می‌دهد که این سیاست‌ها نه مقطعی، بلکه ساختاری و در طول قرون استمرار داشته‌اند. مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و نقد انتقادی، نشان می‌دهد که انسداد عقلانیت، تنها پیامد اراده سیاسی مستبدانه نبوده، بلکه به دلیل نهادینه‌شدن الگوهای فکری یکنواخت در بستر ذهنیت جمعی مسلمانان، حتی در شرایط تغییر حاکمیت نیز پایایی یافته است. نویسنده نتیجه می‌گیرد که عبور از این بن‌بست تاریخی مستلزم بازاندیشی در مکانیسم‌های شکل‌دهنده ذهنیت، رهایی از انحصار معرفتی، و بازگشت به سنت عقلانی-انتقادی اصیل است که می‌تواند ظرفیت تمدنی جهان اسلام را احیا نماید.
کلیدواژه‌ها
کلونی‌سازی اندیشه
ذهنیت جمعی
عقلانیت فلسفی
تاریخ اسلام
انسداد فکری

عنوان مقاله English

Intellectual Colonization in Islam: A Critical Analysis of Rational Stagnation

نویسندگان English

ali Isapour Zangeneh, 1
sahmedin khazaei 2
dariush nazari 3
Mojtaba Garavand, 3
1 PhD student, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran.
3 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran.
چکیده English

This study, employing the biological metaphor of the “colony,” examines the structure of collective mentality in Islamic history and its role in the blockage of rationality and the stagnation of political thought. The concept of “intellectual colonization” here refers to a process through which religious and political institutions, by relying on the official interpretation of sacred texts and the systematic control of knowledge production and distribution, have shaped homogeneous and static mental patterns within Muslim societies. From the early Islamic period and the Umayyad and Abbasid caliphates to the Safavid and Ottoman states, this process functioned as an effective instrument for consolidating political legitimacy while, at the same time, constricting the sphere for dissent, philosophical inquiry, and rational sciences. Historical cases—such as the burning of Avicenna’s philosophical works, the prohibition of trading in philosophical books, and the suppression of thinkers like Suhrawardi—demonstrate that such policies were not occasional but structural, persisting over the centuries. Adopting a descriptive-analytical approach with critical review, the article shows that the obstruction of rationality was not merely the consequence of despotic political will but, owing to the institutionalization of uniform mental frameworks within the collective mentality of Muslims, endured even under changes of regime. The author concludes that overcoming this historical deadlock requires rethinking the mechanisms of mentality formation, breaking free from epistemological monopoly, and reviving the authentic rational-critical tradition that can restore the civilizational potential of the Islamic world.

کلیدواژه‌ها English

Colony formation of thought
collective mentality
philosophical rationality
Islamic history
intellectual stagnation
Abd al-Jalil, J. M. (1984). History of Arabic literature (A. Azarnush, Trans.). Amir Kabir. (In Persian)
Abu Zayd, N. H. (2004). Critique of religious discourse (H. Y. Eshkevari & M. Javaherkalam, Trans.). Yad-avaran. (In Persian)
Al-Hassan, A. (2013). Tawahhum al-ilhad: Signs of the Lord in the universe (Ansar al-Imam al-Mahdi Translators, Trans.). Najmah al-Sabah Printing, Publishing and Distribution Company. (In Arabic)
Alikhani, A. A., et al. (2009). Methodology in Islamic political studies. Imam Sadiq University. (In Persian)
Al-Zirikli, K. (1989). Al-A’lam: A biographical dictionary of the most famous men and women of the Arabs, the Arabized and the Orientalists (Vol. 5). Dar al-Ilm. (In Arabic)
Araei,V . (2022). Analysis and critique of instrumental rationality in public policy with emphasis on Islamic rationality. Soft power Studies, 12(2), 71-90.
https://www.spba.ir/article_154059.html?lang=en (In Persian)
Arkoun, M. (2000). Critique of Islamic reason (M. M. Khalaji, Trans.). Ideh. (In Persian)
Corbin, H. (1994). History of Islamic philosophy (J. Tabataba’i, Trans.). Kavir. (In Persian)
Crone, P. (2020). History of political thought in Islam (M. Jafari, Trans.). Sokhan. (In Persian)
Dashti, A. (1983). Sane people against reason. Sazman-e Entesharat-e Javidan. (In Persian)
Descartes, R. (2001). Meditations on first philosophy (M. A. Foroughi, Trans.). Elmi va Farhangi. (In Persian)
Dursun, D. (2002). Religion and politics in the Ottoman state (M. Hosseini & D. Vafa’i, Trans.). Library, Museum and Documentation Centre of the Islamic Consultative Assembly. (In Persian)
Enayat, H. (1983). Modern Islamic political thought (B. Khorramshahi, Trans.). Kharazmi. (In Persian)
Entekhabi, N. (2016). Religion, state and modernity in Turkey. Hermes Publications. (In Persian)
Farastakhah, M. (1998). Religion and society. Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. (In Persian)
Halabi, A. A. (1994). History of philosophy in Iran and the Islamic world. Asatir. (In Persian)
Houri Hitti, P. (2001). History of the Arabs (A. Q. Payandeh, Trans.). Agah. (In Persian)
Ibn al-Athir, I. A. (1992). Al-Kamil fi al-tarikh (A. Q. Halat & A. Khalili, Trans.). Mu’assasa-ye Matbu’ati-ye Elmi. (In Persian)
Ibn al-Jawzi, A. R. (1988). Al-Qussas wa al-mudhakkirin (M. L. Sabbagh, Ed.). Al-Maktab al-Islami. (In Arabic)
Ibn Bajjah, M. Y. (1994). Tadbir al-mutawahhid. Sarras. (In Arabic)
Ibn Hanbal, A. M. (1991). Musnad al-Imam Ahmad ibn Hanbal (A. Hadi & R. Abdallah, Eds.). Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi. (In Arabic)
Ibn Hisham, A. M. (1996). The life of Muhammad (pbuh), the Prophet of Islam (S. H. Rasuli, Trans.). Ketabchi. (In Persian)
Ibn Sa’d, M. S. (1990). Al-Tabaqat al-kubra (M. A. Q. Ata, Ed.). Dar al-Kutub al-Ilmiyya. (In Arabic)
Ibn Sa’d, M. S. (1995). Al-Tabaqat al-kubra (Vol. 2) (M. M. Damghani, Trans.). Farhang va Andishe. (In Persian)
Jahiz, A. O. (1964). Al-Taj (M. A. Khalili, Trans.). Ibn Sina. (In Persian)
Khezri, A. R. (2015). Shi’ism in history: A study of doctrinal foundations, political history and Shi’i governments from the beginning to the end of the Safavid period. Daftar-e Nashr-e Ma’arif. (In Persian)
Lapidus, I. M. (1997). A history of Islamic societies from the beginning to the eighteenth century (M. Ramazanzadeh, Trans.). Bonyad-e Pazhuhesh-ha-ye Eslami-ye Astan-e Qods-e Razavi. (In Persian)
Le Bon, G. (1939). The civilization of Islam and the Arabs (S. M. T. F. D. Gilani, Trans.). Elmi. (In Persian)
Mas’udi, A. A. (1986). Al-Tanbih wa al-ishraf (A. Q. Payandeh, Trans.). Elmi va Farhangi. (In Persian)
Mo’tamed langroudy, F. , Razi Bahabadi, B. S. and Akbarizadeh, F. (1399). Critical study of discourse mining religious texts. Quranic Studies and Islamic Culture, 4(2), 119-144. doi: 1022034/isqs.2020.5479 (In Persian)
Naseri Taheri, A. (2016). An introduction to the history of the Islamic Maghrib. Pazhuheshgah-e Howzeh va Daneshgah. (In Persian)
Nizam al-Mulk. (1994). Siyasatnameh or Sir al-muluk (A. Tadayyun, Ed.). University of Tehran. (In Persian)
Qaderi, H. (2003). Political thought in Islam and Iran. Samt. (In Persian)
Shaykh Baha’i, M. H. (2007), Jami’ Abbasi, Qom: Daftar-e Nashr-e Eslami. (In Persian)
Tabari, M. J. (1996). Tarikh al-Tabari (16 vols.) (A. Q. Payandeh, Trans.). Asatir. (In Persian)
Tabari, M. J. (2019). Al-tabsir fi ma’alim al-din (Shibl & A. Abd al-Aziz, Eds.). Dar al-Asimah. (In Arabic)
Waqidi, M. U. (1990). Maghazi: A history of the battles of the Prophet (pbuh) (M. M. Damghani, Trans.). Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. (In Persian)
Ya’qubi, A. I. (1962). Mushakalat al-nas li-zamanihim (W. Millward, Ed.). Dar al-Kutub al-Jadid. (In Arabic)
Ya’qubi, A. I. (1987). Tarikh al-Ya’qubi (2 vols.) (M. I. Ayati, Trans.). Elmi va Farhangi. (In Persian)