پژوهش های روابط بین الملل

پژوهش های روابط بین الملل

بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی ناشی از خسارات سایبری در نظام حقوقی ایران با استانداردهای بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه حقوق، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
2 دانشیار گروه حقوق، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
10.22034/irr.2025.542055.2753
چکیده
با توسعه روزافزون فناوری‌های نوین و گسترش جرایم سایبری، مسئولیت مدنی ناشی از خسارات این حوزه به یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین چالش‌های نظام‌های حقوقی تبدیل شده است. این مقاله با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای، به بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی ناشی از خسارات سایبری در نظام حقوقی ایران و استانداردهای بین‌المللی می‌پردازد. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که حقوق ایران، هرچند در پرتو قواعد عمومی مسئولیت مدنی توانایی شمول بر خسارات سایبری را دارد، اما در مواردی همچون تعیین حدود مسئولیت ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی، معیارهای تقصیر و روش‌های جبران خسارت، با خلا و عدم شفافیت قانونی مواجه است. در مقابل، استانداردهای بین‌المللی، به‌ویژه کنوانسیون بوداپست و مقررات اتحادیه اروپا، چارچوب‌ها و مقررات روشن‌تری در این زمینه ارائه داده‌اند و نحوه تعیین مسئولیت و جبران خسارت را به طور دقیق مشخص کرده‌اند. نتیجه‌گیری مقاله بر ضرورت بازنگری و اصلاح قوانین داخلی، تدوین مقررات خاص در حوزه مسئولیت سایبری، و استفاده از تجربیات بین‌المللی برای ارتقای کارآمدی و پاسخگویی نظام حقوقی ایران تأکید دارد. اتخاذ این اقدامات می‌تواند هم زمینه حقوقی لازم برای حمایت از زیان‌دیدگان را فراهم کند و هم امنیت فضای سایبری کشور را ارتقا بخشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

"A Comparative Study of Civil Liability Arising from Cyber Damages in the Iranian Legal System and International Standards"

نویسندگان English

zahra shams dini 1
Hamid bazrpach 2
1 Master's student, Law Department, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran
2 Associate Professor, Law Department, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran
چکیده English

With the rapid development of modern technologies and the expansion of cybercrimes, civil liability arising from such damages has become one of the most significant and complex challenges for legal systems. This article, using a descriptive-analytical approach and library-based research method, provides a comparative study of civil liability for cyber damages in Iran’s legal system and international standards. The findings indicate that while Iranian law, under general civil liability rules, has the potential to cover cyber damages, it faces gaps and lack of clarity in areas such as defining the limits of internet service providers’ liability, establishing fault criteria, and determining compensation methods. In contrast, international standards, particularly the Budapest Convention and European Union regulations, offer clearer frameworks, specifying the responsibilities and procedures for compensating cyber-related damages. The article concludes that there is a pressing need to review and amend domestic laws, enact specific regulations on cyber liability, and draw on international experiences to enhance the efficiency and responsiveness of Iran’s legal system. Implementing these measures can provide necessary legal protection for victims and contribute to strengthening the security and resilience of the country’s cyberspace

کلیدواژه‌ها English

Civil liability
cyber damages
Iranian law
international standards
Budapest Convention
احمدزاده، حامد و خوشدل واجاری، علی. (۱۳۹۶). بررسی مسئولیت مدنی ناشی از ارتباطات الکترونیکی. نشریه مطالعات حقوق، ۱۶.
اسلامی، ابراهیم. (۱۳۹۵). جایگاه حمایت از بزه‌دیدگان جرائم سایبری در مقررات کیفری حقوق داخلی و حقوق بین‌الملل. پژوهشنامه حقوق اسلامی، ۱۷(۴۳)، ۱۵۷-۱۸۲.
ام.لرد، کریستین و شارپ، تراویس. (۱۳۹۲). ترجمۀ محمد محمدی تمنایی. آخرین دنیای سایبری آمریکا: امنیت و رفاه در عصر اطلاعات. تهران: انتشارات مرکز راهبردی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
امامی، سید حسن. (۱۳۷۳). حقوق مدنی. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
امامی، نورالدین. (۱۳۵۴). حقوق مالکیت‌های فکری، نشریه رهنمون.
آهنگران، روح الله. (۱۳۹۸). باز پژوهشی فقهی و حقوقی پیرامون مسئولیت‌های مدنی در شبکه‌های اجتماعی مجازی. نشریه آفاق علوم انسانی، ۳۱.
بابایی، ایرج. (۱۳۹۷). حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد. انتشارات میزان.
بل، دیوید. (۱۳۸۹). ترجمۀ مسعود کوثری. درآمدی بر فرهنگ‌های سایبری. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
پایدار، حبیب‌الله. (۱۳۷۴). چرا انسان متعهد و مسئول است؟ تهران: دفتر نشر و فرهنگ اسلامی.
تقی‌زاده، ابراهیم و هاشمی، احمدعلی. (۱۳۹۱). مسئولیت مدنی (ضمان قهری). دانشگاه پیام نور.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۶۴). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۴). ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
حافظ نیا، محمدرضا. (۱۳۹۳). جغرافیای سیاسی فضای مجازی. تهران: سمت.
حسن‌بیگی، ابراهیم. (۱۳۸۴). حقوق و امنیت در فضای سایبر. چاپ اول. تهران: مؤسسۀ فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.
خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). مصباح الفقاهه. قم: موسسه انصاریان.
درودیان، حسنعلی. (۱۳۶۹). جزوه حقوق مدنی ۲ (مسئولیت مدنی). انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
رجبی، عبدالله و ترازی، نسرین. (۱۳۹۶). بررسی انتقادی حاکمیت حقوقی ساختار فنی اینترنت بر فضای مجازی. فصلنامه تحقیقات حقوقی.
السان، مصطفی و کلانتری، رضا. (۱۳۹۶). بیمه مسئولیت و خسارت‌های وارده در فضای مجازی. نشریه پژوهشنامه بیمه، ۱۲۵.
سوانتسون، دن جرکر. (۱۳۹۵). ترجمۀ رضا مقصودی و مهسا دروی. حقوق بین‌الملل خصوصی و اینترنت. چاپ اول. تهران: انتشارات مجد.
شاهمحمدی، غلامرضا. (۱۳۹۵). راهبردهایی برای پیشگیری وضعی از آسیب‌های فضای مجازی. فصلنامه مطالعات راهبردی ناجا، ۱(۲)، ۱۰۱-۱۴۴.
صادقی نشاط، امیر. (۱۳۹۰). حاکمان و مقررات حاکم بر اینترنت. مطالعات حقوق خصوصی، ۴۱(۱)، ۲۹۳-۲۷۹.
صادقی، حسین و ناصر، مهدی. (۱۴۰۰). در حوزۀ بازی‌های رایانه‌ای (مطالعۀ تطبیقی در نظام حقوقی «واقعیت مجازی»). چالش‌های ابزارهای ایران و آمریکا. مجلۀ پژوهش‌های حقوقی، ۲۰(۴۵)، ۲۳۵-۲۵۶.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۲). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: سمت.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۷). مسئولیت مدنی تطبیقی. تهران: شهر دانش.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۹). اختلال کسب و کار ناشی از حملات سایبری.
صفایی، سید حسین. (۱۳۷۵). حقوق مدنی تطبیقی. تهران: نشر میزان.
طارمی، محمدحسین. (۱۳۸۷). فضای سایبر؛ آسیب‌ها و مخاطرات. فصلنامه ره آورد نور، ۲۲ (۷)، ۳۲-۳۹.
عامر، حسین. (۱۳۷۶). المسئولیه المدنیه التقصیر و العقدیه. مطبعه مصر.
عاملی، سید سعیدرضا. (۱۳۸۸). متن مجازی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
عبداللهی، سید. (۱۴۰۰). نارسایی قواعد سنتی در مواجهه با خسارات نوین.
عطاران، محمد. (۱۳۸۴). مدارس هوشمند و نوآوری در آموزش و پرورش. نشریۀ رشد مدرسه فردا، ۲(۷)، ۱۲-۳۶.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۲). موجبات ضمان. تهران: نشر میزان.
فیروزمند، آذر. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی در فضای سایبری در حقوق ایران با اسناد بین‌المللی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، مرکز مشهد.
قاجار قیونلو، سیامک. (۱۳۹۱). مقدمه حقوق سایبر. چاپ اول. تهران: انتشارات میزان.
قاسم‌زاده، مرتضی. (۱۳۸۸). الزام‌ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد. نشر میزان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۶۹). حقوق مدنی (ضمان قهری). موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۴). الزام خارج از قرارداد. تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۷). عقد اذنی و وثیقه‌های دین. تهران: دادگستر.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۵). وقایع حقوقی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کامران دستجردی، حسن و میرمحمدی، زهرا. (۱۳۹۳). فضای سایبری و تعاریف جدید در جغرافیای سیاسی. فصلنامه جغرافیا، ۱۲(۴۳)، ۱۴۳-۱۵۶.
کشاورز، بابایی. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی در حقوق کامن لا. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ۵(۱).
محامدپور، کمال. (۱۳۹۶). فناوری اطلاعات و ارتباطات و توسعۀ اقتصادی-اجتماعی و شرح اصطلاحات و لغات حوزه ICT. چاپ اول. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی.
مرقس، سلیمان. (۱۹۹۲). الوافی فی شرح القانون المدنی. قاهره: ج ۱.
مستقیمی، بهرام. (۱۳۸۵). فناوری اطلاعات و حاکمیت. مجلۀ دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ۷۱(۳۷)، ۲۲۱-۲۵۲.
ملکوتی، رسول و ساورایی، پرویز. (۱۳۹۵). درآمدی بر مسئولیت مدنی در فضای سایبر. نشریه پژوهش حقوق خصوصی، ۱۵.
ملکوتی، رسول. (۱۳۹۹). نحوه اعمال ارکان تحقق مسئولیت مدنی در فضای سایبری اینستاگرام. نشریه پژوهش‌های ارتباطی، ۱۰۱.
الناهی، صلاح‌الدین. (۱۳۷۶). الوجه فی نظریه العامه للالتزامات. بغداد.
یزدانیان، علیرضا. (۱۳۸۶). قواعد عمومی مسئولیت مدنی. تهران: انتشارات میزان.
 
Adams, P.C. (1997). Cyberspace and Virtual Places. Geographical Review, 87(2), 155-171.
Akdeniz, Y., Walker, C., & Wall, D. (2000). The Internet, law and society. Longman Publishing Group.
Boas, Y. A. G. V. (2013, August). Overview of virtual reality technologies. In Interactive Multimedia Conference (Vol. 2013, p. 4).
Chałubińska-Jentkiewicz, K., Radoniewicz, F., & Zieliński, T. (2022). Cybersecurity in Poland: Legal Aspects.
Fitzgerald, Anne & Fitzgerald, Brian. (2002). Cyber Law: Cases and Materials on Internet, Digital Intellectual Property and E Commerce Supplementary Material. LexisNexis Butterworths.
Graham, J.H. (2002). Internet Law and Regulation. Sweet and Maxwell. Third edition. London.
Kuehl, D. T. (2009). From cyberspace to cyberpower: Defining the problem. Cyberpower and national security, 30. https://www.jstor.org/stable/j.ctt1djmhj1
Lee, J., Kim, J., & Choi, J. Y. (2019). The adoption of virtual reality devices: The technology acceptance model integrating enjoyment, social interaction, and strength of the social ties. Telematics and Informatics, 39, 37-48. https://doi.org/10.1016/j.tele.2018.12.006
Ottis, R., & Lorents, P. (2010, April). Cyberspace: Definition and implications. In International Conference on Cyber Warfare and Security (p. 267). Academic Conferences International Limited.
Rackevičienė, S., & Mockienė, L. (2020). Cyber Law Terminology as a New Lexical Field in Legal Discourse. International Journal for the Semiotics of Law-Revue internationale de Sémiotique juridique, 33(3), 673-687.
Standler, Ronald B. (2004). Possible Vicarious Liability for Computer Users in the ASA.
Wedde, H. F. (1997). How and where do we live in virtual reality and cyberspace—Threats and Potentials. Rendiconti del Seminario Matematico e Fisico di Milano, 67(1), 103-137.